Port Nicholson Block (Taranaki Whānui ki Te Upoko o Te Ika) Claims Settlement Bill 274-2 (2008), Government Bill

  • enacted

Bill by clause

Ngā Kōrero

Tūtohutanga

Kua tātaria e te Komiti Whiriwhiri Take Māori te Pire Whakataunga Kerēme mō te Poraka o Port Nicholson (a Taranaki ki Te Ūpoko-o-te-Ika), ā, ka tūtohu kia whakaaetia i te taha o ngā whakatikatika kua whakaaturia.

Kupu Whakataki

Ko tā te Pire Whakataunga Kerēme mō te Poraka o Port Nicholson (a Taranaki Whānui ki Te Upoko o Te Ika), he whakamana i ētahi ake wāhanga o te Whakaaetanga Whakataunga ka whakatau kerēme hītori a Taranaki Whānui ki Te Upoko o Te Ika mō te Poraka o Port Nicholson.

He mea iti, he mea hangarau noa ētahi atu whakatikatika ka tūtohu mātou mō te pire nei. Kua whakaae ngā rōpū katoa o te whakataunga ki ngā whakatikatika katoa.

Te marae o Pipitea

Ka aro mātou ki te nui o tēnei rohe i roto i te hītori me te ahurea o Taranaki Whānui ki Te Upoko o Te Ika, ā, ka mihi ki te hiahia o te ohu kia tū he tāone marae ki te takiwā o Te Whanga-nui-a-Tara. I tua atu, he tikanga tā te Karauna ki te tiaki i ngā tika o rōpū kē atu e tū nei ka whakawhitia ana he whenua i roto whakataunga Tiriti.

I tēnei wā kei te rīhitia te marae o Pipitea mai i te Kaitiaki Māori e te Manatōpū Māori o Ngāti Pōneke. E toru tekau tau te roa o te rīhi, ā, ka taea te whakahou mō ake tonu atu, ka mutu, he patakikini noa te rīhi ka utua e te manatōpū ki te Kaitiaki.

Ka tūtohu mātou kia whakaurua he rara 45A hou hei whakamana i ngā ritenga o tētahi rīhi hou. Kua whakatūria e te Kaitiaki Whakataunga mō te Poraka o Port Nicholson me te Mānatōpū Māori o Ngāti Pōneke he hinonga ngātahi i raro i te ture. Ko te Kaitiaki Aroha o te Marae o Pipitea taua hinonga. He ōrite ngā māngai o ngā rōpū (arā, o te Kaitiaki Whakataunga mō te Poraka o Port Nicholson me te Manatōpū Māori o Ngāti Poneke) kei runga i te Kaitiaki Aroha. Whai muri i te rā whakataunga (me te rēhitatanga o te Kaitiaki Aroha, o te Kōmihana Aroha hoki) ka tukua ki te hinonga hou te mana o te whenua o te marae o Pipitea me ngā whakapainga. I taua wā anō, ka whakamutua te whakahounga rēhita-kore tuatahi o te rīhi.

Waihoki, ka tūtohu mātou i tētahi whakatikatika ki te Kupu Āpiti 2 kia puritia ai te wāhanga i roto i te rīhi o tēnei wā e mea ana me whakaae rā anō te Minita mō Ngā Take Māori, kātahi anō te kaituku rīhi ka āhei ki te whakarere kē i te rīhi ā-tau. Mā tēnei te tūranga o te kaitango rīhi (ko te Mānatōpū Māori o Ngāti Pōneke tērā i te wā nei) i raro i ngā ritenga rīhi o nāianei, e kore ai e whakarere kēngia i te wā e noho tonu ana te rīhi.

Te rara puta-ki-waho a Ngāti Tama

Ka whakamana te pire i te rara 8.2.3 o te Whakaaetanga Whakataunga kia kaha ai aua tāngata o Ngāti Tama, arā, taua hunga ka whakarite kāore ō rātou kerēme e whakataungia e te Kaitiaki Whakataunga mō te Poraka o Port Nicholson, ki te puta-ki-waho o te whakataunga nei me te tīmata whiriwhiringa wehe kē i te taha o te Karauna.

Ka tūtohu mātou kia whakatikaina te rara 9(1)(b) kia tino mārama kē atu ai te wāhanga i roto rara 8.2.3 o te Whakaaetanga.

Kua kite mātou, ki te hiahia whiriwhiri whakataunga kē atu ētahi o Ngāti Tama me whakatū rātou i tētahi hinonga tapatahi me te whiwhi mana kōkiri ka whakaaetia e te Karauna. Ka whakaatu tēnei ritenga i te tino hiahia o te Karauna kia mau tonu ngā whakataunga tōrangapū ki ngā taumata teitei rawa mō ngā ohu hapū me ngā ohu iwi. Kei te mārama mātou, he whakapapa noa pea kei waenganui i a Taranaki Whānui ki Te Upoko o Te Ika me ētahi atu kohinga hou o Ngāti Tama kei waho atu i tēnei ohu whakataunga.

He aweretanga pōuri te rara puta-ki-waho i roto Whakaaetanga ki tā te Karauna tikanga mahi i te taha kohinga tāngata rahi. Ki tō mātou mōhio, i puta ai te wāhanga nei nā te upoko mārō rawa i waenganui i ētahi o Ngāti Tama me te rangatōpū kua whakamanatia hei māngai mō Taranaki Whānui ki Te Upoko o Te Ika (arā, te Kapa Kerēme mō te Poraka o Port Nicholson); ā, nā te hiahia whirwhiri a te Karauna i runga i te whakapono pai kia tutuki ai he whakataunga tūroa, tōkeke hoki.

Ko tā mātou hiahia hoki, kia kaua te Karauna e karangahia ki te whakawā uauatanga i waenganui kohinga iwi. Ki a mātou, ehara te hoatu rara puta-ki-waho i tētahi mea tika hei tauira mō ngā whakataunga tū mai. Ki a mātou anō hoki, mā te iwi tonu ēnei take e whakatau.

Ka tūtohu mātou, kia kaua ngā rara puta-ki-waho e whakamahia ā meake nei.

Ētahi atu take

E pā ana ki a Ngāti Toa Rangatira: te tono mō tētahi tauākī kore-wero

I rapu whakaahuru a Ngāti Toa Rangatira i te Kaitiaki Whakataunga mō te Poroka o Port Nicholson kia kore te pire whakataunga a Ngāti Toa Rangatira e werohia e rātou. Ki a mātou, he take tēnei mā te iwi e whakatau.

He nui ngā pānga tuku iho a Ngāti Toa Rangatira ki te Poraka o Port Nicholson, ā, ko ia hoki te kaikerēme inaki matua. Nō te wā tata nei a Ngāti Toa Rangatira i haina i tētahi whakaaetanga mātāpono e pā ana ki tāna ake whiriwhiringa whakataunga wehe kē i te taha o te Karauna.

I puta te āwangawanga a Te Rūnanga o Ngāti Toa Rangatira, ka whakatoihara pea te pire i ngā pānga a ētahi atu kohinga kaikerēme i te takiwā, ā, ka rapu whakaahuru hoki kia kore te Kaitiaki Whakataunga e whakahē i te whakaaetanga a Ngāti Toa Rangatira.

Ko tērā i hua mai i ngā āwangawanga a Ngāti Toa Rangatira, ko te whakaae a te Kaitiaki Whakataunga mō te Poraka o Port Nicholson kia tangohia atu ngā tūemi i te whakatika hapa i tāpaea ki a Taranaki Whānui ki Te Ūpoko o Te-Ika.

Hei whakaatu i te āhua o te tono nei, kāore mātou e tūtohu whakatikatika ki te pire nā te mea ki ō mātou whakaaro, he take kē mā ngā kohinga iwi e rua te āwangawanga.

E pā ana ki a Waiwhetū

I rapu whakapāha ētahi kaiwhakatakoto tāpaetanga i te Karauna me tētahi whakatika hapa ake mō te whenua i murua i Waiwhetū. Ko te whakamaherehere ki a mātou, he māngai tō ngā kaikerēme o Waiwhetū i ngā whiriwhiringa, ā, i reira, ka whakaae rātou ki te whakaaetanga whakataunga me te haina hoki. Ki ā mātou nei, ka manakohia, ka arongia e te pire te take e pā ana ki a Waiwhetū. Ka tūtohu mātou, me kore noa he whakatikatika.

Te whakaurunga o te rohe whenua ō mua o te tāone ki roto mōki whakataunga

I puta te āwangawanga o te huhua tonu o ētahi kaiwhakatakoto tāpaetanga e pā ana ki te whakaurunga o te rohe whenua ō mua o te tāone ki roto i te pire, tae atu hoki ki te huarahi mō te tika o te whakakorenga tuatahi. Ka rapu rātou kia katia atu ētahi whenua ki waho o te pire.

Kei te mārama mātou, ka hoatu wāhi te pire mō te “Tika o te Whakakorenga Tuatahi mō ngā tau e 100”, ā, ka kaha ngā pokapū he rangatira ki tētahi whenua kei te herea ki te tika o te whakakorenga tuatahi ki te tāpae whenua ki tētahi mana ā-rohe e ai ki tekiona 50 o te Ture Mahi Tūmatanui 1981. I runga whakawhitinga pērā, ka riro atu ki te mana ā-rohe, hei tauira, ki te Kaunihera o te Tāone Nui o Te Whanga-nui-a-Tara, te herenga mō te tika o te whakakorenga tuatahi a Taranaki Whānui ki Te Upoko o Te Ika.

He pōhēhētanga tō ētahi mō te whakaratonga o te pire i te Whakaaetanga ā-Ture me ngā Whakaaetanga Whakamihi, otirā, he huarahi whakatika hapa urutomo-kore ēnei, ā, kāore hoki ngā tika mō te whenua motuhake e hoatu noa (e whakawhitia rānei te taitara o te pānga angiangi).

Ka tūtohu mātou, me kore noa he whakatikatika.

Tāpiritanga

Hātepe komiti

I tonoa mai te Pire Whakataunga Kerēme mō te Poraka o Port Nicholson (a Taranaki Whānui ki Te Upoko o Te Ika) ki te komiti i te 9 o Mahuru 2008. Ko te 5 o Hui-tanguru 2009 te rā i kati ai ngā tāpaetanga. I whiwhi, i whakaaroarohia hoki e mātou ngā tāpaetanga e 16 mai i ngā kohinga me te hunga takitahi whai pānga tae atu ki ngā iwi, ngā rōpū ā-taiao, ā-hākinakina hoki, te kāwanatanga ā-rohe me ngā kaipupuri pānga ki te whenua. I whakarongo hoki mātou ki ngā tāpaetanga e whitu.

I whiwhi whakamaherehere mātou, mai i te Tari Whakatau Take e pā ana ki te Tiriti o Waitangi.

Ko ngā mema o te komiti, ko

Hōnore Tau Hēnare (Heamana)

Kelvin Davis

Hone Harawira (Heamana Tuarua)

Hōnore Parekura Horomia

Hēkia Parata

Paul Quinn

Hōnore Mita Ririnui